Zo gebruiken ouderen AI veilig en herkennen ze oplichting

AI is voor veel ouderen verrassend handig geworden. Je kunt een chatbot zoals ChatGPT vragen om een ingewikkelde brief van de gemeente of de zorgverzekeraar in gewone taal uit te leggen, je laten helpen met een verjaardagsbericht, of gewoon ergens een vraag over stellen. Maar dezelfde techniek wordt door oplichters gebruikt om juist ouderen op een nieuwe, veel geraffineerdere manier te benaderen. Deze gids legt uit hoe u AI veilig inzet, en waar u alert op moet zijn.

Wat ouderen echt aan AI hebben

Een AI-chatbot is in de kern een geduldige hulp die altijd tijd voor u heeft en nooit zucht bij een vraag. Voor ouderen blijkt dat in de praktijk op een paar concrete manieren waardevol:

• Moeilijke post begrijpen. Plak de tekst van een brief van de Belastingdienst, het pensioenfonds of de zorgverzekeraar in de chatbot en vraag: "Leg dit uit in gewone taal en vertel wat ik moet doen." U krijgt een begrijpelijke samenvatting zonder vakjargon.
• Helpen met schrijven. Van een nette mail aan de huisarts tot een toespraakje voor een verjaardag: de chatbot helpt u op weg en u past het daarna aan naar uw eigen woorden.
• Antwoord op alledaagse vragen. Hoe stel ik mijn telefoon in, wat kan ik koken met wat er in de koelkast ligt, hoe werkt die nieuwe app van de bank? U kunt het gewoon vragen.
• Altijd iemand om mee te praten. Voor wie weinig aanloop heeft, kan een gesprek met een chatbot het gevoel van verbondenheid verlichten. Belangrijk om te beseffen: het is een hulpmiddel, geen vervanging van echt contact met mensen.
• Handsfree met uw stem. Spraakassistenten en de spraakfunctie van ChatGPT laten u vragen stellen zonder te typen, handig bij slechtere ogen of stramme handen.

Veilig aan de slag: drie basisregels

U hoeft geen techneut te zijn om AI veilig te gebruiken. Drie regels dekken het grootste deel af.

1. Deel nooit persoonlijke of financiële gegevens. Een chatbot heeft uw BSN, DigiD, bankrekeningnummer, pincode of wachtwoorden nooit nodig om u te helpen. Typ die dus ook nergens in. Een betrouwbare AI-dienst zal er nooit om vragen.

2. Vertrouw niet blind op het antwoord. AI klinkt zelfverzekerd, ook als het ernaast zit. Het verzint soms feiten die nergens op gebaseerd zijn, dat heet een "hallucinatie". Gebruik AI om iets te begrijpen, maar controleer medisch, juridisch of financieel advies altijd bij uw huisarts, uw bank of een andere echte deskundige. Vraag de chatbot gerust naar de bron en kijk die zelf na.

3. Begin klein en vraag hulp. Probeer eerst één simpele taak, bijvoorbeeld een recept of een korte vraag. Zet in de instellingen privacy aan en gebruik sterke wachtwoorden. Loopt u vast, vraag dan een (klein)kind of de bibliotheek om hulp, veel bibliotheken geven gratis uitleg. Wilt u eerst de begrippen op een rij, lees dan onze uitleg van AI-termen in gewoon Nederlands.

De nieuwe oplichtingstrucs waar u op moet letten

Dezelfde AI die u helpt, maakt oplichting overtuigender dan ooit. De kromme taal en wazige nepfoto's van vroeger zijn verdwenen. Drie vormen komen nu het vaakst voor, en ouderen zijn er een gewild doelwit voor.

1. Een telefoontje met de stem van uw kind of kleinkind. Met een paar seconden geluid, bijvoorbeeld van een filmpje op social media, kunnen oplichters iemands stem namaken. Vervolgens belt of appt "uw kleinkind" in paniek: een ongeluk, een gestolen telefoon, snel geld nodig. Volgens het CBS werd in april 2025 bij nog maar 2 procent van de gemelde online-oplichting een nagemaakte stem gebruikt, maar de politie en de Consumentenbond waarschuwen dat dit snel toeneemt en lastig te herkennen is.

2. Nepvideo's van bekende Nederlanders. Op Facebook en andere sociale media duiken advertenties op waarin bekende Nederlanders u lijken aan te raden om te beleggen. Er zijn nepvideo's gemaakt van onder anderen premier Dick Schoof, Eva Jinek en Annechien Steenhuizen. U klikt en belandt op een namaak-nieuwspagina die echt lijkt. De Consumentenbond en toezichthouder AFM waarschuwen er nadrukkelijk voor, en juist mensen die niet dagelijks online zijn lopen risico.

3. Foutloze nepberichten. Phishing-mails en -appjes zaten vroeger vol taalfouten. Met AI zijn ze nu foutloos, persoonlijk en geloofwaardig, of het nu om uw bank, een pakketdienst of de overheid lijkt te gaan. Klik niet op links in zulke berichten, hoe echt ze ook ogen.

Simpele regels die u beschermen

Tegen al deze trucs helpt geen ingewikkelde techniek, maar een paar vaste gewoontes:

• Spreek een codewoord af met uw familie. Vraagt iemand aan de telefoon om geld, vraag dan naar het codewoord. Een oplichter kent het niet.
• Hang op en bel zelf terug. Vertrouwt u het telefoontje niet? Verbreek de verbinding en bel uw (klein)kind zelf op het nummer dat u kent, het liefst via een videogesprek in WhatsApp. Zo ziet u meteen of het klopt.
• Negeer advertenties waarin een bekende Nederlander u rijk wil maken. Beloftes van gegarandeerde winst en druk om snel te beslissen zijn altijd een rood signaal.
• Controleer bij de officiële bron. Bel uw bank via het nummer op de achterkant van uw bankpas, niet via een nummer of link uit een bericht. Uw bank vraagt nooit om uw pincode of om geld over te maken naar een "veilige rekening".
• Twijfelt u? Vraag het na. Leg het voor aan iemand die u vertrouwt, of neem contact op met de Fraudehelpdesk via fraudehelpdesk.nl. Beter een keer te veel gevraagd dan een keer te veel betaald.

Voor kinderen en mantelzorgers

Helpt u een ouder of grootouder op weg, doe dan drie dingen. Zet samen één AI-app klaar en oefen een paar vragen, zodat het vertrouwd wordt. Spreek dat codewoord echt af en herhaal het af en toe. En leg vooral rustig uit dat twijfelen en ophangen geen onbeleefdheid is maar juist verstandig. De regels rond wat er met AI en persoonsgegevens mag, leggen we uit in onze gids over de AI Act.